NDO-personeel volgens ISO 9712: niveaus, bevoegdheden en geldigheid

Niet-destructief onderzoek is zo betrouwbaar als de persoon die het uitvoert. ISO 9712 is de internationale norm voor de kwalificatie en certificering van NDO-personeel. Hij bepaalt welke opleiding, ervaring en examens nodig zijn, welke drie niveaus er zijn en hoe lang een certificaat geldig blijft. Europese normen zoals EN 1090-2 en veel specificaties voor drukapparatuur verwijzen voor NDO-personeel naar ISO 9712.

Voor werkvoorbereiders, QC-medewerkers en inkopers is het belangrijk om een certificaat te kunnen lezen. Staat de juiste methode erop, het juiste niveau en de juiste sector, en is het nog geldig? Dit artikel zet de hoofdlijnen op een rij.

Wat ISO 9712 regelt

ISO 9712 beschrijft certificering door een onafhankelijke certificatie-instelling, die werkt volgens ISO/IEC 17024 en daarvoor doorgaans geaccrediteerd is. De kandidaat volgt een erkende opleiding, bouwt aantoonbare praktijkervaring op, voldoet aan de zichteisen en legt een examen af met een algemeen, een specifiek en een praktisch deel.

Een certificaat geldt altijd voor een combinatie van methode, niveau en sector. Een sector kan een productsector zijn, zoals lassen, gietstukken, smeedstukken, buizen of gewalste producten, of een industriesector die meerdere productsectoren omvat. Wie gecertificeerd is voor ultrasoon onderzoek op gietstukken, is dus niet automatisch bevoegd voor ultrasoon onderzoek op lassen.

Methoden onder ISO 9712

ISO 9712 omvat de gangbare NDO-methoden. Voor lassen zijn vooral deze relevant:

• VT, visueel onderzoek.
• PT, penetrantonderzoek, voor oppervlaktefouten, onder meer in roestvast staal en aluminium.
• MT, magnetisch onderzoek, voor fouten aan en net onder het oppervlak van ferromagnetisch staal.
• UT, ultrasoon onderzoek, voor inwendige fouten. Voor geavanceerde technieken zoals phased array en TOFD geldt meestal een aanvullende certificering.
• RT, radiografisch onderzoek, met film of digitaal.

Daarnaast vallen onder meer wervelstroomonderzoek (ET), lekdichtheidsonderzoek (LT), akoestische emissie (AT) en thermografie (TT) onder de norm. Welke methode bij welke las past, leest u in het artikel over de keuze van een NDO-methode.

Niveau 1, 2 en 3: wat mag wie

De drie niveaus bepalen de verantwoordelijkheid, niet alleen de vaardigheid:

• Niveau 1 voert onderzoek uit volgens schriftelijke instructies en onder toezicht van niveau 2 of 3. Hij stelt de apparatuur in, voert de beproeving uit en legt de resultaten vast volgens vastgestelde criteria. Hij kiest geen methode of techniek en beoordeelt de resultaten niet zelfstandig.
• Niveau 2 kiest de techniek binnen de methode, vertaalt normen en specificaties naar NDO-instructies, stelt apparatuur in en verifieert die, interpreteert en beoordeelt resultaten tegen de acceptatiecriteria en rapporteert. Voor lasonderzoek is niveau 2 in de praktijk het werkniveau.
• Niveau 3 draagt de volle verantwoordelijkheid voor een NDO-afdeling of onderzoeksfaciliteit, stelt procedures op en valideert ze, interpreteert normen en codes en kiest de methoden. Niveau 3 heeft ook brede kennis van materialen, fabricage en andere NDO-methoden.

Een certificaat is geen werkvergunning. De werkgever autoriseert de persoon schriftelijk voor de werkzaamheden en blijft verantwoordelijk voor die autorisatie.

Gezichtsvermogen, opleiding en ervaring

Iedere NDO-onderzoeker moet aantonen dat hij goed genoeg ziet. ISO 9712 eist nabij zicht dat ten minste overeenkomt met Jaeger 1 of Times Roman N4.5 op een afstand van niet minder dan 30 cm, met één of beide ogen, met of zonder correctie. Het kleurenzien moet voldoende zijn om de kleuren te onderscheiden die in de methode worden gebruikt. De werkgever laat het nabij zicht jaarlijks controleren.

De eisen aan opleidingsuren en praktijkervaring verschillen per methode en niveau en staan in tabellen in de norm. Voor UT en RT liggen ze aanzienlijk hoger dan voor VT of PT. Wie direct niveau 2 wil halen zonder eerst niveau 1, telt de uren en ervaring van beide niveaus bij elkaar op.

Geldigheid, verlenging en hercertificering

Een ISO 9712-certificaat is maximaal vijf jaar geldig. Daarna volgt verlenging voor een tweede periode van vijf jaar. De houder toont dan aan dat hij zonder significante onderbreking in de methode heeft gewerkt en nog aan de zichteisen voldoet. Van een significante onderbreking is sprake bij een aaneengesloten periode van meer dan één jaar zonder werkzaamheden in de methode, of bij meerdere perioden van samen meer dan twee jaar.

Na tien jaar volgt hercertificering. Voor niveau 1 en 2 betekent dat een nieuw praktisch examen. Niveau 3 kan kiezen tussen een examen en een systeem van gestructureerde studiepunten. Houd daarom in uw kwaliteitssysteem een overzicht bij van de certificaten van eigen en ingehuurde onderzoekers, met vervaldata en zichtcontroles.

ISO 9712 binnen EN 1090, ISO 3834 en de PED

EN 1090-2 vraagt voor aanvullend niet-destructief onderzoek personeel dat volgens ISO 9712 is gekwalificeerd, in de regel op niveau 2 voor uitvoering en beoordeling. Voor visueel onderzoek is certificering niet altijd verplicht, maar aantoonbare bekwaamheid wel. Binnen ISO 3834 moet de fabrikant kunnen laten zien dat het ingezette inspectie- en onderzoekspersoneel gekwalificeerd is.

Onder de PED 2014/68/EU moet het NDO-personeel voor drukapparatuur van de categorieën III en IV zijn goedgekeurd door een door een lidstaat erkende derde partij. Een ISO 9712-certificaat van een erkende certificatie-instelling sluit daar in de praktijk meestal op aan, maar controleer per project wat de aangemelde instantie accepteert. Bij NDO-begeleiding hoort het toetsen van certificaten en procedures daarom bij de voorbereiding, net als bij lasinspectie en QA/QC.